TARİH

Yunanca ve Türkçe konuşanlar yaklaşık bin yıldır limanları, çarşıları, mutfakları ve müziği paylaşarak komşuluk ediyor; iki dil de ötekinden alınmış yüzlerce kelime barındırıyor. Bu zaman çizelgesi, iki halkın karşılaştığı, birlikte çalıştığı ve birbirine yardım ettiği yerleri ve anları bu sözlüğün kelime listesinden örneklerle izliyor. Ortak kelimelerin tarihin bütünü göz önünde tutularak okunabilmesi için, iki tarafın birbirine yaptığı haksızlıkları da kısaca, kaynak göstererek ve hüküm vermeden kaydediyor.

Her tarih, altında listelenen kaynaklarla kontrol edilir. İki ülkeyi hâlâ ayıran olaylar hüküm verilmeden, olgu olarak aktarılır.

1. 1071

   Anadolu’da komşular

   26 Ağustos 1071’de Selçuklu sultanı Alp Arslan, Bizans imparatoru IV. Romanos Diogenes’i Malazgirt’te yendi ve sonraki yıllarda Anadolu’nun büyük bölümü Selçuklu yönetimine geçti. Oğuz Türk boyları Yunanca konuşan bir nüfusun arasına yerleşti; Kappler, Yunanca ile Türkçe arasındaki yakın temasın başlangıcını bu döneme yerleştiriyor. Selçuklu yüzyıllarını, Yunanca, Oğuz Türkçesi, Farsça ve Arapçanın buluştuğu, Küçük Asya toplumunda yaygın çok dilliliğin ilk dönemi olarak niteliyor ve Yunancanın orada aşama aşama geri çekildiğini vurguluyor.

   1. Encyclopaedia Britannica, 'Battle of Manzikert' britannica.com
   2. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, pp. 102 to 103 and 111 iris.unive.it

2. 13. yüzyıl

   Konya’da Yunanca dizeler

   13. yüzyıl Anadolu’sunda, 1273’te Konya’da vefat eden şair Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Farsça şiirlerine kısa Yunanca ifadeler işledi. Batı Türkçesinin bir ağzıyla yazan ilk şair olan oğlu Sultan Veled (ö. 1312), Yunancayı babasından daha çok kullandı ve bu dille bütün pasajlar yazdı. Rûmî, Bizans Yunancasındaki aféndis (αφέντης) kelimesinden gelen efendi sözcüğünü kullanmıştır; bu da kelimenin Anadolu’da o sırada zaten yaygın olduğunu gösteriyor. Vryonis, Türk Anadolu’sunda yaşamayı sürdüren Bizans unsurlarına bütün bir bölüm ayırıyor.

   BU DÖNEMDEN KELİMELER

   αφέντης efendi

   1. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, pp. 103 to 104 iris.unive.it
   2. Orhan F. Köprülü, 'Efendi', TDV İslâm Ansiklopedisi, vol. 10 (1994), pp. 455 to 456 islamansiklopedisi.org.tr
   3. Encyclopaedia Britannica, 'Rumi' britannica.com
   4. Speros Vryonis Jr, The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamization from the Eleventh through the Fifteenth Century (University of California Press, 1971), chapter VII archive.apan.gr

3. 1453

   İstanbul, iki dilin kenti

   29 Mayıs 1453’te II. Mehmed 55 günlük bir kuşatmanın ardından Konstantinopolis’i aldı; son Bizans imparatoru XI. Konstantinos surlarda öldü. Mehmed, bilgin Gennadios Scholarios’u 1454’ten 1464’e kadar Osmanlı yönetimindeki ilk patrik olarak görev yapmaya davet etti. Osmanlı yönetiminde kent, Kappler’in deyişiyle Yunanca ve Türkçe iki dilliliğin “beşiği” oldu: Yunanca ve Türkçe konuşanların hem birbirleriyle hem de daha pek çok toplulukla iç içe geçtiği başkent.

   BU DÖNEMDEN KELİMELER

   μαχαλάς mahalleσοκάκι sokak

   1. Encyclopaedia Britannica, 'Fall of Constantinople' britannica.com
   2. Encyclopaedia Britannica, 'Constantine XI Palaeologus' britannica.com
   3. Encyclopaedia Britannica, 'Gennadios II Scholarios' britannica.com
   4. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, p. 118 iris.unive.it

4. 15. yüzyıl sonu ile 18. yüzyıl

   Denizin dili

   Osmanlılar 15. yüzyılın sonlarından itibaren bir deniz gücü hâline geldi; Rona ve Dedes, Türklerin denizciliği ve balıkçılığı Rumlardan öğrendiğini belirtiyor. Kahane, Kahane ve Tietze’nin The Lingua Franca in the Levant (1958) adlı çalışması, İtalyanca ve Yunanca kökenli 900’e yakın Türkçe denizcilik teriminin izini sürdü; bunların 154’ü Yunanca kökenliydi. Liman, iskele, lodos ve sünger Türkçeye Yunancadan geçti; balıkçılığın söz varlığı ise büyük ölçüde Yunanca kaldı.

   BU DÖNEMDEN KELİMELER

   λιμάνι limanσκάλα iskeleνότος lodosσφουγγάρι sünger

   1. Bengisu Rona and Yorgos Dedes, 'Languages in Contact: Greek Loanwords in Turkish', Journal of Turkish Studies 31/II (2007), pp. 169 to 208 soas-repository.worktribe.com
   2. Henry Kahane, Renée Kahane and Andreas Tietze, The Lingua Franca in the Levant: Turkish Nautical Terms of Italian and Greek Origin (University of Illinois Press, 1958) iris.unive.it
   3. Matthias Kappler, 'Lingua Franca of the Levant', Encyclopedia of Turkic Languages and Linguistics Online (Brill, 2023) iris.unive.it

5. 16. ile 19. yüzyıl

   Çarşı, mutfak ve ev

   Osmanlı yüzyılları boyunca Yunan anakarasının ve Küçük Asya’nın Yunancası, çoğu Arapça ya da Farsça kökenli Türkçe kelimelerle doldu. Browning, ortak Yunancadaki alıntıların neredeyse tamamının isim olduğunu ve ev, yemek, giyim, yönetim ve kişisel yaşam çevresinde toplandığını belirtiyor: σοφράς, καφές, κέφι. Tarım ve bitki kelimeleri bulunmadığı için etkinin köylerde değil, esas olarak kentlerde gerçekleştiği sonucuna varıyor. En uzun yolu hesap defteri anlamındaki τεφτέρι kat etti: yazı için hazırlanmış deri anlamına gelen Eski Yunanca διφθέρα, Aramice, Farsça ve Arapça üzerinden Türkçeye defter olarak geçti ve oradan yeniden Yunancaya döndü.

   BU DÖNEMDEN KELİMELER

   σοφράς sofraκαφές kahveκέφι keyifτεφτέρι defter

   1. Robert Browning, Η ελληνική γλώσσα, μεσαιωνική και νέα, trans. D. Sotiropoulos (Papadimas, 1972), pp. 137 to 138, excerpted on the Portal for the Greek Language, Centre for the Greek Language greek-language.gr
   2. Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük, entry 'defter' nisanyansozluk.com

6. 1711

   Fenerliler

   İstanbul’un Rum mahallesi Fener’in (Φανάρι) önde gelen Rum aileleri, 1669’dan 1821’e kadar Osmanlı devletinde dragomanlık yaptı; dragomanlar, dış ilişkilerde danışmanlık da yapan tercümanlardı. 1711’den 1821’e kadar bu ailelerin üyeleri ayrıca Boğdan ve Eflak’a hospodar, yani prens olarak atandı. Kappler onları Osmanlı Türk kültürü ve diliyle yakın temas içindeki bir sınıf olarak tanımlıyor. Yunanca konuşanlar için basılan ilk Türkçe dilbilgisi, Dimitris Alexandridis’in eseri, 1812’de Viyana’da yayımlandı.

   1. Encyclopaedia Britannica, 'Phanariote' britannica.com
   2. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, pp. 118 to 119 iris.unive.it

7. 1718

   Yunan harfleriyle Türkçe

   Orta Anadolu’da Karaman ve Kapadokya’nın Türkçe konuşan Ortodoks Hristiyanları olan Karamanlılar, Türkçelerini Yunan harfleriyle yazdı. Bu türün bilinen en eski metni, Patrik Gennadios’un II. Mehmed’in isteği üzerine 1455 ya da 1456’da kaleme aldığı inanç beyanının Türkçe bir metnidir. İlk basılı Karamanlıca kitap 1718’de çıktı ve 1920’lere kadar yaklaşık 750 eser biliniyor: önce çoğu Venedik’te basılan kilise kitapları, daha sonra da İstanbul matbaalarından çıkan gazeteler ve romanlar.

   BU DÖNEMDEN KELİMELER

   εκκλησία kiliseπαπάς papaz

   1. Matthias Kappler, 'Karamanlidika', Encyclopedia of Greek Language and Linguistics Online (Brill) iris.unive.it
   2. Matthias Kappler, 'Karamanli', Encyclopedia of Turkic Languages and Linguistics Online (Brill, 2023) iris.unive.it
   3. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, pp. 113 to 114 and 118 iris.unive.it
   4. Evangelia Balta, Beyond the Language Frontier: Studies on the Karamanlis and the Karamanlidika Printing (Gorgias Press, 2011) gorgiaspress.com

8. 1821’den 1832’ye

   Yunanistan’ın bağımsızlığı

   Osmanlı yönetimine karşı Yunan ayaklanması 1821’de başladı ve padişah, Temmuz 1832’de Yunanistan’ın bağımsızlığını tanıdı. İki tarafta da siviller acı çekti: St Clair’in yazdığına göre Yunan kuvvetleri 1821’de Trablice’yi (Tripolitsa) aldığında on binden fazla Türk öldürüldü ve kentin Yahudi topluluğu da zulme uğradı; 1822’de ise Osmanlı kuvvetleri Sakız Adası’ndaki (Chios) Rumlardan on binlercesini öldürdü ya da köleleştirdi. Büyük Ortodoks toplulukları yaklaşık bir yüzyıl daha İstanbul’da ve Anadolu’da kaldı. 1871’de İstanbullu yayıncı Evangelinos Misailidis, bir Yunanca romanın Yunan harfleriyle yazılmış, serbest bir Türkçe uyarlaması olan Temaşa-i Dünya’yı bastı.

   1. Encyclopaedia Britannica, 'War of Greek Independence' britannica.com
   2. William St Clair, That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence (Oxford University Press, 1972; Open Book Publishers, 2008), chapter 4, 'Two Kinds of War' books.openbookpublishers.com
   3. William St Clair, That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence (Oxford University Press, 1972; Open Book Publishers, 2008), chapter 7, 'Chios' books.openbookpublishers.com
   4. Encyclopaedia Britannica, 'Chios' britannica.com
   5. Renée Hirschon (ed.), Crossing the Aegean: An Appraisal of the 1923 Compulsory Population Exchange between Greece and Turkey (Berghahn Books, 2003) berghahnbooks.com
   6. Matthias Kappler, 'Karamanlidika', Encyclopedia of Greek Language and Linguistics Online (Brill) iris.unive.it

9. 1830’lardan 1976’ya

   Arılıkçılardan uzun ömürlü kelimeler

   Yunan krallığının 1830 dolaylarında kurulmasının ardından arılıkçılar Yunancayı Türkçe ve İtalyanca kelimelerden arındırmaya çalıştı; Skopetea, dimotiki yanlılarının da Türkçe kökenli kelimelere en az onlar kadar karşı olduğunu saptıyor. 1932’den itibaren Türk dil devrimi Arapça ve Farsça kelimelerin yerine “öz Türkçe” karşılıklar koymayı amaçladı; Rona ve Dedes, Yunanca alıntıların aynı biçimde ayıklanmadığını, ancak Yunanca köy adlarının geniş ölçüde değiştirildiğini belirtiyor. 309/1976 sayılı Yasa dimotikiyi Yunan okullarının dili yaptı; τέντζερης (tencere), καπάκι (kapak) ve μεράκι gibi gündelik kelimeler kullanılmayı sürdürdü.

   BU DÖNEMDEN KELİMELER

   τέντζερης tencereκαπάκι kapakμεράκι merakμουσακάς musakka

   1. Ch. P. Symeonidis, 'Ελληνικής και τουρκικής αμοιβαίες επιδράσεις' (1999), pp. 176 to 177, excerpted on the Portal for the Greek Language, Centre for the Greek Language greek-language.gr
   2. Elli Skopetea, '"Ασθενείς" και "ισχυροί" των Βαλκανίων' (1999), pp. 655 to 659, excerpted on the Portal for the Greek Language, Centre for the Greek Language greek-language.gr
   3. Türk Dil Kurumu, 2018 to 2022 Stratejik Plan, section 2.1 'Kurumsal Tarihçe' tdk.gov.tr
   4. Geoffrey Lewis, The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success (Oxford University Press, 1999) academic.oup.com
   5. Bengisu Rona and Yorgos Dedes, 'Languages in Contact: Greek Loanwords in Turkish', Journal of Turkish Studies 31/II (2007), pp. 169 to 208 soas-repository.worktribe.com
   6. L'aménagement linguistique dans le monde, 'Grèce: politique linguistique' (CEFAN, Université Laval), on Law 309/1976 axl.cefan.ulaval.ca
   7. Rena Stavridi-Patrikiou, 'Δημοτικισμός και εξουσία: το χρονικό μιας καταστολής', in Γλώσσα, Εκπαίδευση και Πολιτική (Olkos, 1999), excerpted in the Encyclopaedic Guide to the Language Question, Centre for the Greek Language greek-language.gr
   8. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, pp. 119 and 121 to 122 iris.unive.it

10. 1914’ten 1923’e

    Pontus ve Anadolu Rumları

    Birinci Dünya Savaşı sırasında ve sonraki yıllarda, Osmanlı ve ardından Türk milliyetçi kuvvetleri Anadolu ve Pontus’taki Rum topluluklarını iç bölgelere sürgün etti, erkeklerini amele taburlarına gönderdi ve aileleri yürüterek iç kesimlere götürdü; pek çok kişi öldü. Andrew Basso, Tessa Hofmann’ı kaynak göstererek ölen Pontus Rumlarının sayısını yaklaşık 353.000 olarak veriyor, Yunanistan da bu rakamı kullanıyor; başka tahminler ise farklılık gösteriyor. Yunanistan 2193/1994 sayılı yasayla 19 Mayıs’ı Pontus Rumları soykırımını anma günü olarak belirledi. Kıbrıs, İsveç Parlamentosu (Riksdag), Ermenistan ve Uluslararası Soykırım Araştırmacıları Derneği de bunu soykırım olarak nitelendiriyor; Türkiye bu nitelendirmeyi reddediyor.

    1. Andrew R. Basso, 'Towards a Theory of Displacement Atrocities: The Cherokee Trail of Tears, The Herero Genocide, and The Pontic Greek Genocide', Genocide Studies and Prevention 10.1 (2016), pp. 5 to 29, pp. 18 to 24 digitalcommons.usf.edu
    2. Benny Morris and Dror Ze'evi, The Thirty-Year Genocide: Turkey's Destruction of Its Christian Minorities, 1894 to 1924 (Harvard University Press, 2019) hup.harvard.edu
    3. Erik Sjöberg, The Making of the Greek Genocide: Contested Memories of the Ottoman Greek Catastrophe (Berghahn Books, 2016) degruyterbrill.com
    4. Ministry of Foreign Affairs of Greece, 'Greeks of Minor Asia and Pontus' mfa.gr
    5. Hellenic Parliament, bill submitted by eleven members on 20 May 2025, citing Law 2193/1994, ΦΕΚ Α΄ 32/11.3.1994, Article 1 hellenicparliament.gr
    6. Ministry of Foreign Affairs of Greece, address by Alternate Foreign Minister M. Xenogiannakopoulou to the Hellenic Parliament, 19 May 2011 mfa.gr
    7. Ministry of Foreign Affairs of Greece, speech by Deputy Foreign Minister Amanatidis at a special session of the Hellenic Parliament, 19 May 2016 mfa.gr
    8. Cyprus News Agency, 'Cyprus parliament formally recognises May 19 as Pontic genocide remembrance day', 19 June 2025 cna.org.cy
    9. Sveriges riksdag, motion 2019/20:229, which records the Riksdag decision of 11 March 2010 on the genocide of Armenians, Assyrians, Syriacs, Chaldeans and Pontic Greeks riksdagen.se
    10. Armenpress, 'Armenia's Parliament unanimously adopts Greek and Assyrian genocide recognition statement', 24 March 2015 armenpress.am
    11. International Association of Genocide Scholars, resolution on the genocides of Armenians, Assyrians and Pontian and Anatolian Greeks, 2007 (copy hosted by AGA) aga-online.org
    12. Ministry of Foreign Affairs of Türkiye, press statement no. 80, 23 May 2007, on the events organised for the so called Pontian Greek genocide mfa.gov.tr
    13. Ministry of Foreign Affairs of Türkiye, statement no. 95, 19 May 2026, on events held and statements made in Greece on 19 May 2026 eu-pr.mfa.gov.tr

11. 1916

    Türkçe dilbilgisiyle Yunanca

    1916’da Cambridge University Press, R. M. Dawkins’in Sílli, Kapadokya ve Phárasa’daki Yunanca ağızları inceleyen Modern Greek in Asia Minor adlı çalışmasını yayımladı. Kitap, yüzyıllar süren iki dillilik sonucunda Türkçenin seslerini, kelime eklerini ve kelime sırasını özümsemiş bir Yunancayı kayda geçiriyordu; Kappler bu durumu dil karışmasının donmuş bir hâli olarak niteliyor. Kapadokya Yunancasının 1960’lara gelindiğinde öldüğü düşünülüyordu; ta ki 2005’te Gent Üniversitesi’nden Mark Janse ile Patras Üniversitesi’nden Dimitris Papazachariou, Orta ve Kuzey Yunanistan’da bu dili akıcı biçimde konuşanları bulana dek.

    1. R. M. Dawkins, Modern Greek in Asia Minor: A Study of the Dialects of Sílli, Cappadocia and Phárasa (Cambridge University Press, 1916) archive.apan.gr
    2. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, pp. 104 to 108 iris.unive.it
    3. Freie Universität Berlin, lecture announcement: Mark Janse (Ghent University), 'Dead or Alive? The Resurrection of Cappadocian (Asia Minor Greek)', 29 April 2010 geisteswissenschaften.fu-berlin.de

12. 1919’dan 1922’ye

    Anadolu’da savaş

    Yunan askerleri 15 Mayıs 1919’da İzmir’e (Smyrna) çıktı; o gün ve ertesi gün, aralarında silahsız esirlerin de bulunduğu yüzlerce Türk öldürüldü ya da yaralandı. Müttefikler Arası Soruşturma Komisyonu bundan Yunan askerî komutanlığını sorumlu tuttu; haziranda Aydın’da ise iki tarafın da cinayet işlediğini, Türk çetelerinin Rum mahallesini yaktığını saptadı. 1921’de Müttefik subaylar, Arnold Toynbee’nin de aktardığı gibi, Yunan talimatıyla hareket eden ve zaman zaman düzenli Yunan birliklerinden yardım alan Rum ve Ermeni çetelerinin Yalova ve Gemlik çevresindeki Türk köylerini tahrip ettiğini saptadı; İzmit’teki bir komisyon ise orada iki tarafın da suç işlediğini ve Türk çetelerinin suçlarının daha ağır olduğunu belirledi. 1922’de kıyıya doğru geri çekilen Yunan ordusu, yolu üzerindeki kasaba ve köyleri yaktı.

    1. Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, The Paris Peace Conference, 1919, vol. IX, notes of a meeting of the Heads of Delegations, Paris, 8 November 1919, Appendix A: report of the Inter-Allied Commission of Inquiry on the Greek occupation of Smyrna history.state.gov
    2. Reports on Atrocities in the Districts of Yalova and Guemlek and in the Ismid Peninsula, Turkey No. 1 (1921), Cmd. 1478 (His Majesty's Stationery Office, 1921) gutenberg.org
    3. Arnold J. Toynbee, The Western Question in Greece and Turkey: A Study in the Contact of Civilisations (Constable, 1922), sections 'Yalova' and 'The Area of the Organised Atrocities', pp. 299 to 319 iris.unina.it
    4. Elçin Macar, 'Greco-Turkish War 1919 to 1922', 1914-1918-online: International Encyclopedia of the First World War (Freie Universität Berlin, 2020) encyclopedia.1914-1918-online.net

13. 1922

    Mültecilerin getirdiği müzik

    9 Eylül 1922’de Türk kuvvetleri İzmir’e (Smyrna) girdi ve 13 Eylül’den itibaren bir yangın kentin büyük bölümünü yok etti. Bir milyondan fazla Ortodoks mülteci Yunanistan’a ulaştı. Mülteciler yanlarında café aman’ı ve ona özgü amanedes’i getirdi; bunlar 1920’lerin sonunda Atina’da yaygın biçimde kayda alındı. Onlarla birlikte, özellikle rebetiko aracılığıyla, Yunancaya pek çok Türkçe kelime girdi.

    BU DÖNEMDEN KELİMELER

    αμάν amanκανονάκι kanunντέρτι dert

    1. Torsten Janson, Biray Kolluoğlu and Ege Mehmet Akman, 'Stirring up the Ashes: Exhibiting the Great Fire of Smyrna in the Context of Turkish Politics of Memory', in E. Themopoulou and H. Georgelin (eds), From Smyrna to Izmir (National and Kapodistrian University of Athens Press, 2025), pp. 417 to 447 lucris.lub.lu.se
    2. Biray Kolluoğlu Kırlı, 'Forgetting the Smyrna Fire', History Workshop Journal 60 (2005), pp. 25 to 44 daily.jstor.org
    3. Elçin Macar, 'Greco-Turkish War 1919 to 1922', 1914-1918-online: International Encyclopedia of the First World War (Freie Universität Berlin, 2020) encyclopedia.1914-1918-online.net
    4. Renée Hirschon (ed.), Crossing the Aegean: An Appraisal of the 1923 Compulsory Population Exchange between Greece and Turkey (Berghahn Books, 2003) berghahnbooks.com
    5. Gail Holst-Warhaft, 'Amanes: The Legacy of the Oriental Mother', Music & Anthropology 5 (2000), section 2 www2.umbc.edu
    6. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, pp. 121 to 122 iris.unive.it

14. 1923

    Nüfus mübadelesi

    30 Ocak 1923’te Lozan’da imzalanan sözleşme, Rum Ortodoks dininden Türk uyrukluları ile Müslüman dininden Yunan uyrukluları için mübadeleyi zorunlu kıldı; yaygın tahminlere göre bu, sırasıyla yaklaşık 1,2 milyon ve 400.000 kişi demekti. Ölçüt dil değil, dindi. Türkçe konuşan Ortodoks Karamanlılar Yunanistan’a göç etti; Karamanlıca kitap ve gazeteler orada 1920’lerde de basılmayı sürdürdü. Yunanca konuşan Giritli Müslümanlar Ayvalık ve İzmir çevresine yerleşti; Kappler, Yunancalarının burada yok olmanın eşiğinde olsa da yaşamaya devam ettiğini kaydediyor.

    BU DÖNEMDEN KELİMELER

    αρκαντάσης arkadaşκαρντάσης kardeş

    1. Convention Concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations, Lausanne, 30 January 1923, Articles 1 and 2 (text hosted by the Ministry of Foreign Affairs of Türkiye) mfa.gov.tr
    2. Erciyes University, Lozan Mübadilleri Projesi, 'Population Exchange' lozanmubadilleriprojesi.erciyes.edu.tr
    3. Bruce Clark, Twice a Stranger: The Mass Expulsions That Forged Modern Greece and Turkey (Harvard University Press, 2006) publishersweekly.com
    4. Renée Hirschon (ed.), Crossing the Aegean: An Appraisal of the 1923 Compulsory Population Exchange between Greece and Turkey (Berghahn Books, 2003) berghahnbooks.com
    5. Matthias Kappler, 'Karamanlidika', Encyclopedia of Greek Language and Linguistics Online (Brill) iris.unive.it
    6. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, p. 124 iris.unive.it

15. 1923’ten bugüne

    Kalanlar

    Sözleşmenin 2. maddesi, 30 Ekim 1918’den önce İstanbul’a yerleşmiş Rum sakinleri ve Batı Trakya Müslümanlarını mübadeleden muaf tuttu; Lozan Antlaşması da Gökçeada (İmroz) ve Bozcaada’ya yerel bir yönetim tanıdı. Göçle büyük ölçüde küçülen İstanbul Rum toplumu, çoğu tahmine göre birkaç bin kişiden oluşuyor. Türk, Pomak ve Roman kökenli yaklaşık 100.000 kişilik Trakya Müslüman azınlığı ağırlıklı olarak Türkçe eğitim görüyor ve üyelerinin çoğu Yunanca da konuşuyor.

    1. Convention Concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations, Lausanne, 30 January 1923, Articles 1 and 2 (text hosted by the Ministry of Foreign Affairs of Türkiye) mfa.gov.tr
    2. Treaty of Peace, Lausanne, 24 July 1923, Part I, Articles 14 and 37 to 45 (text hosted by the Ministry of Foreign Affairs of Türkiye) mfa.gov.tr
    3. Encyclopaedia Britannica, 'Treaty of Lausanne' britannica.com
    4. Minority Rights Group International, World Directory of Minorities and Indigenous Peoples, 'Türkiye: Rum Orthodox Christians' (updated 2018) minorityrights.org
    5. Minority Rights Group International, World Directory of Minorities and Indigenous Peoples, 'Greece: Turks and Pomaks' (updated 2018) minorityrights.org

16. 1942’den 1998’e

    Baskı altındaki azınlıklar

    1942’de Türkiye’nin sermaye vergisi olan Varlık Vergisi, Hristiyan ve Yahudi vatandaşlara Müslümanlara göre çok daha ağır biçimde tarh edildi; ödeyemeyenlerin mallarına el konuldu, bir kısmı da çalışma kamplarına gönderildi. 6 ve 7 Eylül 1955’te İstanbul’da örgütlü kalabalıklar Rumların evlerine, dükkânlarına, kiliselerine ve okullarına saldırdı. 1964’te Türkiye binlerce Yunan vatandaşını sınır dışı etti; Türk vatandaşı olan pek çok İstanbul Rumu da onlarla birlikte ayrıldı. Yunanistan’da, Yunan Vatandaşlık Kanunu’nun 19. maddesi devlete, Yunan etnik kökenli olmayıp ülkeden ayrılan kişileri vatandaşlıktan çıkarma imkânı tanıyordu; madde 1998’de yürürlükten kaldırılana kadar, çoğu etnik Türk olan yaklaşık 60.000 kişi vatandaşlığını kaybetti.

    1. Seven Ağır and Cihan Artunç, 'Political Economy, Firm Survival and Entrepreneurship in Turkey: The Case of the Wealth Tax (1942)', ERC Working Papers in Economics 17/07 (Economic Research Center, Middle East Technical University, 2017) erc.metu.edu.tr
    2. Dilek Güven, Εθνικισμός, κοινωνικές μεταβολές και μειονότητες. Τα επεισόδια εναντίον των μη Μουσουλμάνων της Τουρκίας (6/7 Σεπτεμβρίου 1955), trans. Sofia Avgerinou (Estia, 2006) archive.apan.gr
    3. Helsinki Watch, Denying Human Rights and Ethnic Identity: The Greeks of Turkey (Human Rights Watch, March 1992), pp. 8 to 12 hrw.org
    4. Human Rights Watch, Greece: The Turks of Western Thrace, vol. 11, no. 1 (D) (January 1999), summary hrw.org
    5. Human Rights Watch, Greece: The Turks of Western Thrace (January 1999), 'Positive Steps by the Greek State' hrw.org
    6. Human Rights Watch, Greece: The Turks of Western Thrace (January 1999), 'Continuing Violations', on Article 19 hrw.org

17. 1960

    Kıbrıs: iki resmî dil

    16. yüzyılın sonlarından itibaren Kıbrıs Rumcasıyla yazılmış metinlerde, aralarında kayık, haraç ve rüşvetin de bulunduğu Türkçe kelimeler görülür. Kıbrıs Cumhuriyeti’nin 1960 anayasası Yunanca ve Türkçeyi resmî dil olarak belirler; 20. yüzyılda ise adanın başlıca gündelik dili olan Yunanca, Kıbrıs Türkçesinin söz dizimini biçimlendirdi.

    BU DÖNEMDEN KELİMELER

    καΐκι kayıkχαράτσι haraçρουσφέτι rüşvet

    1. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, pp. 113 to 116 and 123 iris.unive.it
    2. Constitution of the Republic of Cyprus (1960), Article 3(1), Constitute Project constituteproject.org
    3. Stavroula Varella, Language Contact and the Lexicon in the History of Cypriot Greek (Peter Lang, 2006) peterlang.com

18. 1963’ten 1974’e

    Bölünen Kıbrıs

    Çoğu zaman Kanlı Noel olarak anılan toplumlar arası çatışmalar Aralık 1963’te patlak verdi; kayıpların çoğunu Kıbrıslı Türkler verdi ve pek çoğu enklavlara taşındı. 15 Temmuz 1974’te Ulusal Muhafız (Rum Milli Muhafız Ordusu) ve EOKA B, Atina’daki cuntanın emriyle Cumhurbaşkanı Makarios’u devirdi; 20 Temmuz’da Türkiye adaya asker çıkardı; ağustostaki ikinci harekâtın ardından Türk kuvvetleri adanın yaklaşık yüzde 37’sini elinde tutuyordu ve o tarihten bu yana da tutuyor. Kuzeydeki Kıbrıslı Rumlar ile güneydeki Kıbrıslı Türkler evlerini kaybetti. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, yaygın biçimde işgal altında olduğu belirtilen kuzeyde Türkiye’nin genel ve etkin denetime sahip olduğuna hükmederek oradaki insan hakları ihlallerinden Türkiye’yi sorumlu tutuyor; Türkiye ise çıkarmayı barış harekâtı olarak adlandırıyor.

    1. Rebecca Bryant, Displacement in Cyprus: Consequences of Civil and Military Strife, Report 2, Life Stories: Turkish Cypriot Community (PRIO Cyprus Centre, 2012), p. 7 prio-cyprus-displacement.net
    2. United Nations, Report by the Secretary-General on the United Nations Operation in Cyprus, S/5950, 10 September 1964 securitycouncilreport.org
    3. Open University of Cyprus, 'Inter-communal conflicts 1963 to 64', public art project publicart.ouc.ac.cy
    4. Nikolaos Prakas, 'A newly formed Cyprus republic in tatters', Cyprus Mail, 17 December 2023 cyprus-mail.com
    5. Library of Congress, Federal Research Division, Cyprus: A Country Study, 'The Greek Coup and the Turkish Invasion' (text hosted by countrystudies.us) countrystudies.us
    6. Encyclopaedia Britannica, 'Makarios III' britannica.com
    7. Ayla Gürel, in N. Trimikliniotis and B. Sojka (eds), Envisioning a Future: Towards a Property Settlement in Cyprus, Displacement in Cyprus, Report 7 (PRIO, 2012), p. 13 dealingwiththepast.org
    8. European Court of Human Rights, Loizidou v. Turkey (merits), Grand Chamber, 18 December 1996, paras 52 to 57 (summary by the Center for Inter-legality Research, Sant'Anna School of Advanced Studies) cir.santannapisa.it
    9. European Court of Human Rights, Cyprus v. Turkey, Grand Chamber, 10 May 2001, application no. 25781/94 (excerpts in the ICRC casebook How Does Law Protect in War?) casebook.icrc.org
    10. Encyclopaedia Britannica, 'Cyprus: Efforts toward reunification' britannica.com
    11. Ministry of Foreign Affairs of Türkiye, statement no. 142, 20 July 2024, on the 50th anniversary of 20 July oecd-dt.mfa.gov.tr
    12. Presidency of the Republic of Türkiye, Directorate of Communications, Center for Combating Disinformation, statement on claims that Türkiye is an occupying power in Cyprus, 20 July 2026 iletisim.gov.tr

19. 1979’dan 1997’ye

    Dostluk için yazarlar ve müzisyenler

    1979’da kurulan ve Yunan ve Türk iş birliğini savunan bir Türk gazetecinin adını taşıyan Abdi İpekçi Barış ve Dostluk Ödülü, Yunanlar ile Türkler arasında uzlaşmayı destekleyen haberciliğe, şiire, düzyazıya, resme ve müziğe iki yılda bir verildi. 1986’da besteci Mikis Theodorakis İstanbul’a ilk kez geldi ve müzisyen Zülfü Livaneli ile birlikte bir Türk ve Yunan dostluk derneği kurdu. 1987’de Theodorakis İstanbul’da ve Atina’da barış için konserler verdi; Livaneli ile birlikte 1997’ye kadar sahneye çıkmayı sürdürdüler.

    1. John Shutt, 'One Greek's quest for Aegean amity', The Christian Science Monitor, 20 August 1987 csmonitor.com
    2. Ayşegül Özbek, 'Composer Mikis Theodorakis dies at 96: "I have lost a great friend in life and arts"', bianet, 2 September 2021 bianet.org
    3. Francesco Martinelli, 'Zülfü Livaneli: "Art reaches the masses flowing like an underground river"', Songlines, 14 November 2022 songlines.co.uk

20. 1999

    Ege’nin iki yakasından yardım

    17 Ağustos 1999’da İzmit yakınlarında meydana gelen deprem, Türkiye’nin kuzeybatısında 17.000’den fazla kişinin ölümüne yol açtı. Yunanistan, EMAK birimi de dâhil olmak üzere arama köpekleriyle kurtarma ekipleri gönderdi; Yunanistan’da insanlar para topladı ve yiyecek bağışladı. 7 Eylül’de Atina yakınlarında meydana gelen bir deprem 143 kişinin ölümüne yol açtı ve Türk ekibi AKUT, yurt dışındaki ilk görevinde yardıma geldi. Çoğu zaman deprem diplomasisi olarak adlandırılan bu karşılıklı yardım, dışişleri bakanları Yorgo Papandreu ile İsmail Cem’in zaten görüşmeler yürüttüğü bir döneme denk geldi; Cem daha sonra bu dayanışmanın yakınlaşmayı hızlandırdığını yazdı.

    1. Encyclopaedia Britannica, 'Izmit earthquake of 1999' britannica.com
    2. Cihan Dizdaroğlu, Turkish-Greek Relations: Foreign Policy in a Securitisation Framework (Edinburgh University Press, 2023), chapter 5, 'The Root Causes of Rapprochement' cambridge.org
    3. Renato Vidrih, 'The 7 September 1999 Earthquake in Athens', Ujma 14 and 15 (2001), pp. 197 to 201 ojs-gr.zrc-sazu.si
    4. Ilan Kelman, 'Opinion: Turkey-Syria earthquake: how disaster diplomacy can bring warring countries together', UCL News, 7 February 2023 ucl.ac.uk
    5. Nüve Yazgan, 'Rethinking the 1999 Turkish-Greek rapprochement: the leadership, earthquake and civil society triad', Uluslararası Hukuk ve Politika 11.43 (2015), pp. 93 to 129, pp. 105 to 113 and 119 repository.bilkent.edu.tr
    6. James Ker-Lindsay, 'Greek-Turkish rapprochement: the impact of "disaster diplomacy"?', Cambridge Review of International Affairs 14.1 (2000), pp. 215 to 232 researchonline.lse.ac.uk

21. 2003

    Yeşil Hat’tan geçiş

    Kıbrıslı Rumların ve Kıbrıslı Türklerin çoğu neredeyse otuz yıl boyunca BM ara bölgesinin iki yanında ayrı yaşadı; 1983’te BM Güvenlik Konseyi, kuzeyin devlet ilanını hukuken geçersiz olarak nitelendirdi ve bütün devletlerden yalnızca Kıbrıs Cumhuriyeti’ni tanımalarını istedi. Nisan 2003’te geçiş kapıları açıldı ve Kıbrıslılar yeniden adanın bir yanından öbür yanına görece serbestçe geçebildi. 2006’dan bu yana Kayıp Şahıslar Komitesi’nin Kıbrıslı Rum ve Kıbrıslı Türk bilim insanları, 1963 ile 1964 yıllarında ve 1974’te kaybolan, iki topluma mensup 2.002 kişiyi bulmak ve kimliklerini belirlemek için birlikte çalışıyor.

    1. United Nations Peacekeeping Force in Cyprus (UNFICYP), 'About the buffer zone' unficyp.unmissions.org
    2. Encyclopaedia Britannica, 'Cyprus: Efforts toward reunification' britannica.com
    3. United Nations Security Council, Resolution 541 (1983), 18 November 1983, paras 2 and 7 (text hosted by Refworld, UNHCR) refworld.org
    4. Committee on Missing Persons in Cyprus, 'Who We Are' cmp-cyprus.org
    5. Sigmalive, '1,700 exhumations by Committee on Missing Persons since 2006', 8 April 2025 en.sigmalive.com
    6. Cyprus Mail, 'Guterres praises efforts of missing persons committee', 29 July 2026 cyprus-mail.com

22. 2005

    Ege’nin iki yakasında televizyon

    2005 yazında Yunan kanalı MEGA, Türk dizisi Yabancı Damat’ı Τα σύνορα της αγάπης (Aşkın Sınırları) adıyla yayımladı ve dizi sezonun gözdesi oldu. Yunan gazeteleri Yunancada kullanılan Türkçe kelimelerin ve Türkçede kullanılan Yunanca kelimelerin listelerini yayımladı, izleyiciler ortak jestleri ve aile alışkanlıklarını fark etti, Türk baklavasının satışlarının da arttığı bildirildi. Dizi Yunan pazarını Türk dizilerine açtı; daha sonra Binbir Gece, hafta içi ana yayın kuşağında yüzde 29,6 izlenme payına ulaştı.

    BU DÖNEMDEN KELİMELER

    σύνορο sınırμπακλαβάς baklava

    1. Penelope Papailias, 'TV Across the Aegean: The Greek Love Affair with a Turkish Serial' (2005), Modern Greek Program, University of Michigan prod.lsa.umich.edu
    2. Eleni Pothou, 'Why so Successful? An Audience Research on the Turkish TV Series in Greece', VIEW Journal of European Television History and Culture 9.17 (2020), pp. 62 to 78 viewjournal.eu

23. Bugün

    Karadeniz’de Romeyika

    Trabzon 1461’de Osmanlıların eline geçti ve kent zamanla Müslüman çoğunluklu hâle geldi. İç kesimlerdeki vadilerde, Of, Çaykara ve Tonya çevresinde, Müslüman topluluklar bir Yunanca çeşidi olan Romeyika’yı konuşmayı sürdürdü ve Müslüman oldukları için 1923’te yerlerinde kaldılar. Cambridge Üniversitesi’nden Ioanna Sitaridou, Romeyika’nın diğer bütün Yunanca ağızlarda yitirilmiş olan Eski Yunanca mastarı koruduğunu gösterdi ve dilin Orta Çağ Yunancasından değil, Helenistik dönem Yunancasından geldiğini savunuyor. Romeyika’yı ana dili olarak konuşan bir iki bin kişi kaldı.

    BU DÖNEMDEN KELİMELER

    φουντούκι fındıkκεμεντζές kemençe

    1. University of Cambridge, 'Last chance to record archaic Greek language heading for extinction', 3 April 2024 cam.ac.uk
    2. University of Cambridge, 'Against all odds: archaic Greek in a modern world', 1 July 2010 cam.ac.uk
    3. Ioanna Sitaridou, 'The Romeyka Infinitive: Continuity, Contact and Change in the Hellenic Varieties of Pontus', Diachronica 31.1 (2014), pp. 23 to 73 lwc1.benjamins.com
    4. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, p. 124 iris.unive.it