ΙΣΤΟΡΙΑ

Εδώ και σχεδόν χίλια χρόνια ελληνόφωνοι και τουρκόφωνοι ζουν ως γείτονες και μοιράζονται λιμάνια, αγορές, κουζίνες και μουσική· καθεμιά από τις δύο γλώσσες κρατά εκατοντάδες λέξεις παρμένες από την άλλη. Το χρονολόγιο αυτό ακολουθεί τους τόπους και τις στιγμές όπου οι δύο λαοί συναντήθηκαν, δούλεψαν μαζί και βοήθησαν ο ένας τον άλλον, με παραδείγματα από το λημματολόγιο του λεξικού. Καταγράφει επίσης, σύντομα και με πηγές, τα δεινά που προκάλεσε η καθεμιά πλευρά στην άλλη, χωρίς ετυμηγορίες, ώστε οι κοινές λέξεις να διαβάζονται με γνώση ολόκληρης της ιστορίας.

Κάθε χρονολογία ελέγχεται με τις πηγές που αναφέρονται κάτω από αυτήν. Τα γεγονότα που ακόμα χωρίζουν τις δύο χώρες καταγράφονται ως γεγονότα, χωρίς ετυμηγορίες.

1. 1071

   Γείτονες στην Ανατολία

   Στις 26 Αυγούστου 1071 ο Σελτζούκος σουλτάνος Αλπ Αρσλάν νίκησε τον βυζαντινό αυτοκράτορα Ρωμανό Δ΄ Διογένη στο Μαντζικέρτ (Malazgirt), και μέσα στα επόμενα χρόνια το μεγαλύτερο μέρος της Ανατολίας πέρασε στην κυριαρχία των Σελτζούκων. Ογουζικά τουρκικά φύλα εγκαταστάθηκαν ανάμεσα σε έναν ελληνόφωνο πληθυσμό, και ο Kappler τοποθετεί σε αυτή την εποχή την αρχή της στενής επαφής ελληνικών και τουρκικών. Χαρακτηρίζει τους σελτζουκικούς αιώνες ως την πρώτη περίοδο ευρείας πολυγλωσσίας στην κοινωνία της Μικράς Ασίας, όταν συναντήθηκαν τα ελληνικά, τα ογουζικά τουρκικά, τα περσικά και τα αραβικά, και τονίζει ότι η υποχώρηση των ελληνικών εκεί ήταν σταδιακή.

   1. Encyclopaedia Britannica, 'Battle of Manzikert' britannica.com
   2. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, pp. 102 to 103 and 111 iris.unive.it

2. 13ος αιώνας

   Ελληνικοί στίχοι στο Ικόνιο

   Στην Ανατολία του 13ου αιώνα ο ποιητής Τζελαλεντίν Ρουμί, που πέθανε στο Ικόνιο το 1273, ενσωμάτωνε σύντομες ελληνικές φράσεις στους περσικούς του στίχους. Ο γιος του, ο Σουλτάν Βαλάντ (πέθανε το 1312), ο πρώτος ποιητής που έγραψε σε δυτική τουρκική διάλεκτο, χρησιμοποίησε τα ελληνικά περισσότερο από τον πατέρα του και έγραψε σε αυτά ολόκληρα αποσπάσματα. Ο Ρουμί χρησιμοποίησε τη λέξη efendi, από τη βυζαντινή ελληνική λέξη αφέντης, πράγμα που δείχνει ότι ήταν ήδη διαδεδομένη στην Ανατολία. Ο Βρυώνης αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο στα βυζαντινά στοιχεία που επιβίωσαν στην τουρκική Ανατολία.

   ΛΕΞΕΙΣ ΑΠΟ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ

   αφέντης efendi

   1. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, pp. 103 to 104 iris.unive.it
   2. Orhan F. Köprülü, 'Efendi', TDV İslâm Ansiklopedisi, vol. 10 (1994), pp. 455 to 456 islamansiklopedisi.org.tr
   3. Encyclopaedia Britannica, 'Rumi' britannica.com
   4. Speros Vryonis Jr, The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamization from the Eleventh through the Fifteenth Century (University of California Press, 1971), chapter VII archive.apan.gr

3. 1453

   Κωνσταντινούπολη, πόλη δύο γλωσσών

   Στις 29 Μαΐου 1453 ο Μωάμεθ Β΄ κατέλαβε την Κωνσταντινούπολη ύστερα από πολιορκία 55 ημερών, και ο τελευταίος βυζαντινός αυτοκράτορας, ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄, βρήκε τον θάνατο στα τείχη. Ο Μωάμεθ κάλεσε τον λόγιο Γεννάδιο Σχολάριο να γίνει ο πρώτος πατριάρχης επί οθωμανικής κυριαρχίας, από το 1454 ως το 1464. Στα χρόνια των Οθωμανών η πόλη έγινε, κατά τη διατύπωση του Kappler, το «λίκνο» της ελληνοτουρκικής διγλωσσίας: η πρωτεύουσα όπου ελληνόφωνοι και τουρκόφωνοι αναμειγνύονταν μεταξύ τους και με πολλές άλλες κοινότητες.

   ΛΕΞΕΙΣ ΑΠΟ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ

   μαχαλάς mahalleσοκάκι sokak

   1. Encyclopaedia Britannica, 'Fall of Constantinople' britannica.com
   2. Encyclopaedia Britannica, 'Constantine XI Palaeologus' britannica.com
   3. Encyclopaedia Britannica, 'Gennadios II Scholarios' britannica.com
   4. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, p. 118 iris.unive.it

4. Τέλη 15ου ως 18ος αιώνας

   Η γλώσσα της θάλασσας

   Οι Οθωμανοί έγιναν ναυτική δύναμη από τα τέλη του 15ου αιώνα, και οι Rona και Dedes σημειώνουν ότι οι Τούρκοι έμαθαν τη ναυσιπλοΐα και το ψάρεμα από τους Έλληνες. Στο βιβλίο τους «The Lingua Franca in the Levant» (1958), οι Kahane, Kahane και Tietze κατέγραψαν σχεδόν 900 τουρκικούς ναυτικούς όρους ιταλικής και ελληνικής προέλευσης, από τους οποίους οι 154 είναι ελληνικοί. Τα ελληνικά έδωσαν στα τουρκικά τις λέξεις liman (λιμάνι), iskele (αποβάθρα), lodos (νοτιάς) και sünger (σφουγγάρι), και το λεξιλόγιο του ψαρέματος έμεινε σε μεγάλο βαθμό ελληνικό.

   ΛΕΞΕΙΣ ΑΠΟ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ

   λιμάνι limanσκάλα iskeleνότος lodosσφουγγάρι sünger

   1. Bengisu Rona and Yorgos Dedes, 'Languages in Contact: Greek Loanwords in Turkish', Journal of Turkish Studies 31/II (2007), pp. 169 to 208 soas-repository.worktribe.com
   2. Henry Kahane, Renée Kahane and Andreas Tietze, The Lingua Franca in the Levant: Turkish Nautical Terms of Italian and Greek Origin (University of Illinois Press, 1958) iris.unive.it
   3. Matthias Kappler, 'Lingua Franca of the Levant', Encyclopedia of Turkic Languages and Linguistics Online (Brill, 2023) iris.unive.it

5. 16ος ως 19ος αιώνας

   Αγορά, κουζίνα και σπίτι

   Στους αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας η ελληνική της ηπειρωτικής Ελλάδας και της Μικράς Ασίας γέμισε τουρκικές λέξεις, πολλές από αυτές αραβικής ή περσικής προέλευσης. Ο Browning σημειώνει ότι τα δάνεια της κοινής νεοελληνικής είναι σχεδόν όλα ουσιαστικά και συγκεντρώνονται γύρω από το σπίτι, το φαγητό, την ενδυμασία, τη διοίκηση και την προσωπική ζωή: σοφράς, καφές, κέφι. Επειδή λείπουν λέξεις για τη γεωργία και τα φυτά, συμπεραίνει ότι η επίδραση ασκήθηκε κυρίως στις πόλεις και όχι στα χωριά. Τον πιο μακρύ δρόμο τον έκανε η λέξη τεφτέρι: η αρχαία ελληνική διφθέρα, δέρμα κατεργασμένο για γραφή, πέρασε από τα αραμαϊκά, τα περσικά και τα αραβικά στο τουρκικό defter και γύρισε πίσω στα ελληνικά.

   ΛΕΞΕΙΣ ΑΠΟ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ

   σοφράς sofraκαφές kahveκέφι keyifτεφτέρι defter

   1. Robert Browning, Η ελληνική γλώσσα, μεσαιωνική και νέα, trans. D. Sotiropoulos (Papadimas, 1972), pp. 137 to 138, excerpted on the Portal for the Greek Language, Centre for the Greek Language greek-language.gr
   2. Sevan Nişanyan, Nişanyan Sözlük, entry 'defter' nisanyansozluk.com

6. 1711

   Οι Φαναριώτες

   Επιφανείς ελληνικές οικογένειες του Φαναριού (Fener), της ελληνικής συνοικίας της Κωνσταντινούπολης, υπηρέτησαν το οθωμανικό κράτος ως δραγουμάνοι, διερμηνείς που ήταν και σύμβουλοι σε θέματα εξωτερικής πολιτικής, από το 1669 ως το 1821. Από το 1711 ως το 1821 μέλη των οικογενειών αυτών διορίζονταν επίσης οσποδάροι, δηλαδή ηγεμόνες, της Μολδαβίας και της Βλαχίας. Ο Kappler τους περιγράφει ως μια τάξη σε στενή επαφή με τον οθωμανοτουρκικό πολιτισμό και τη γλώσσα του. Η πρώτη έντυπη γραμματική της τουρκικής για ελληνόφωνους, του Δημητρίου Αλεξανδρίδη, εκδόθηκε στη Βιέννη το 1812.

   1. Encyclopaedia Britannica, 'Phanariote' britannica.com
   2. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, pp. 118 to 119 iris.unive.it

7. 1718

   Τουρκικά με ελληνικά γράμματα

   Οι Καραμανλήδες, τουρκόφωνοι ορθόδοξοι χριστιανοί της Καραμανίας και της Καππαδοκίας στην κεντρική Ανατολία, έγραφαν τα τουρκικά τους με ελληνικούς χαρακτήρες. Το παλαιότερο γνωστό κείμενο αυτού του είδους είναι μια τουρκική απόδοση της ομολογίας πίστεως που έγραψε ο πατριάρχης Γεννάδιος το 1455 ή το 1456, ύστερα από αίτημα του Μωάμεθ Β΄. Το πρώτο έντυπο καραμανλίδικο βιβλίο κυκλοφόρησε το 1718, και ως τη δεκαετία του 1920 είναι γνωστοί περίπου 750 τίτλοι: στην αρχή εκκλησιαστικά βιβλία, πολλά από αυτά τυπωμένα στη Βενετία, και αργότερα εφημερίδες και μυθιστορήματα από τα τυπογραφεία της Κωνσταντινούπολης.

   ΛΕΞΕΙΣ ΑΠΟ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ

   εκκλησία kiliseπαπάς papaz

   1. Matthias Kappler, 'Karamanlidika', Encyclopedia of Greek Language and Linguistics Online (Brill) iris.unive.it
   2. Matthias Kappler, 'Karamanli', Encyclopedia of Turkic Languages and Linguistics Online (Brill, 2023) iris.unive.it
   3. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, pp. 113 to 114 and 118 iris.unive.it
   4. Evangelia Balta, Beyond the Language Frontier: Studies on the Karamanlis and the Karamanlidika Printing (Gorgias Press, 2011) gorgiaspress.com

8. 1821 ως 1832

   Η ελληνική ανεξαρτησία

   Η επανάσταση των Ελλήνων κατά της οθωμανικής κυριαρχίας ξεκίνησε το 1821, και ο σουλτάνος αναγνώρισε την Ελλάδα ως ανεξάρτητο κράτος τον Ιούλιο του 1832. Άμαχοι υπέφεραν και στις δύο πλευρές: όταν οι ελληνικές δυνάμεις κατέλαβαν την Τριπολιτσά το 1821, σκοτώθηκαν, όπως γράφει ο St Clair, περισσότεροι από δέκα χιλιάδες Τούρκοι και διώχθηκε και η εβραϊκή κοινότητα της πόλης, ενώ το 1822 οθωμανικές δυνάμεις σκότωσαν ή πήραν σκλάβους δεκάδες χιλιάδες Έλληνες της Χίου. Μεγάλες ορθόδοξες κοινότητες έμειναν στην Κωνσταντινούπολη και την Ανατολία για σχεδόν έναν ακόμη αιώνα. Το 1871 ο Κωνσταντινουπολίτης εκδότης Ευαγγελινός Μισαηλίδης τύπωσε το «Temaşa-i Dünya», μια ελεύθερη τουρκική διασκευή ελληνικού μυθιστορήματος, γραμμένη με ελληνικά γράμματα.

   1. Encyclopaedia Britannica, 'War of Greek Independence' britannica.com
   2. William St Clair, That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence (Oxford University Press, 1972; Open Book Publishers, 2008), chapter 4, 'Two Kinds of War' books.openbookpublishers.com
   3. William St Clair, That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence (Oxford University Press, 1972; Open Book Publishers, 2008), chapter 7, 'Chios' books.openbookpublishers.com
   4. Encyclopaedia Britannica, 'Chios' britannica.com
   5. Renée Hirschon (ed.), Crossing the Aegean: An Appraisal of the 1923 Compulsory Population Exchange between Greece and Turkey (Berghahn Books, 2003) berghahnbooks.com
   6. Matthias Kappler, 'Karamanlidika', Encyclopedia of Greek Language and Linguistics Online (Brill) iris.unive.it

9. 1830 ως 1976

   Λέξεις που άντεξαν στους καθαρολόγους

   Μετά την ίδρυση του ελληνικού βασιλείου, γύρω στο 1830, οι καθαρολόγοι προσπάθησαν να απαλλάξουν την ελληνική από τις τουρκικές και τις ιταλικές λέξεις, και η Σκοπετέα διαπιστώνει ότι οι δημοτικιστές ήταν εξίσου εχθρικοί απέναντι στους τουρκισμούς. Από το 1932 η τουρκική γλωσσική μεταρρύθμιση επιδίωξε να αντικαταστήσει τις αραβικές και περσικές λέξεις με «καθαρά τουρκικές»· οι Rona και Dedes σημειώνουν ότι τα ελληνικά δάνεια δεν εκκαθαρίστηκαν με τον ίδιο τρόπο, αν και τα ελληνικά ονόματα των χωριών άλλαξαν σε ευρεία κλίμακα. Ο νόμος 309/1976 καθιέρωσε τη δημοτική ως γλώσσα των ελληνικών σχολείων, και καθημερινές λέξεις όπως τέντζερης, καπάκι και μεράκι έμειναν σε χρήση.

   ΛΕΞΕΙΣ ΑΠΟ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ

   τέντζερης tencereκαπάκι kapakμεράκι merakμουσακάς musakka

   1. Ch. P. Symeonidis, 'Ελληνικής και τουρκικής αμοιβαίες επιδράσεις' (1999), pp. 176 to 177, excerpted on the Portal for the Greek Language, Centre for the Greek Language greek-language.gr
   2. Elli Skopetea, '"Ασθενείς" και "ισχυροί" των Βαλκανίων' (1999), pp. 655 to 659, excerpted on the Portal for the Greek Language, Centre for the Greek Language greek-language.gr
   3. Türk Dil Kurumu, 2018 to 2022 Stratejik Plan, section 2.1 'Kurumsal Tarihçe' tdk.gov.tr
   4. Geoffrey Lewis, The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success (Oxford University Press, 1999) academic.oup.com
   5. Bengisu Rona and Yorgos Dedes, 'Languages in Contact: Greek Loanwords in Turkish', Journal of Turkish Studies 31/II (2007), pp. 169 to 208 soas-repository.worktribe.com
   6. L'aménagement linguistique dans le monde, 'Grèce: politique linguistique' (CEFAN, Université Laval), on Law 309/1976 axl.cefan.ulaval.ca
   7. Rena Stavridi-Patrikiou, 'Δημοτικισμός και εξουσία: το χρονικό μιας καταστολής', in Γλώσσα, Εκπαίδευση και Πολιτική (Olkos, 1999), excerpted in the Encyclopaedic Guide to the Language Question, Centre for the Greek Language greek-language.gr
   8. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, pp. 119 and 121 to 122 iris.unive.it

10. 1914 ως 1923

    Οι Έλληνες του Πόντου και της Μικράς Ασίας

    Κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και στα χρόνια που ακολούθησαν, οθωμανικές και στη συνέχεια τουρκικές εθνικιστικές δυνάμεις εκτόπισαν στο εσωτερικό ελληνικές κοινότητες της Μικράς Ασίας και του Πόντου, έστειλαν τους άνδρες τους στα τάγματα εργασίας (amele taburları) και ανάγκασαν οικογένειες να βαδίσουν προς την ενδοχώρα, και πολλοί πέθαναν. Ο Andrew Basso, επικαλούμενος την Tessa Hofmann, αναφέρει περίπου 353.000 νεκρούς Πόντιους, αριθμό που χρησιμοποιεί και η Ελλάδα· άλλες εκτιμήσεις διαφέρουν. Με τον νόμο 2193/1994 η Ελλάδα καθιέρωσε τη 19η Μαΐου ως ημέρα μνήμης της γενοκτονίας των Ελλήνων στον Μικρασιατικό Πόντο. Τον όρο γενοκτονία χρησιμοποιούν επίσης η Κύπρος, η σουηδική Βουλή (Riksdag), η Αρμενία και η Διεθνής Ένωση Μελετητών Γενοκτονιών· η Τουρκία απορρίπτει τον όρο.

    1. Andrew R. Basso, 'Towards a Theory of Displacement Atrocities: The Cherokee Trail of Tears, The Herero Genocide, and The Pontic Greek Genocide', Genocide Studies and Prevention 10.1 (2016), pp. 5 to 29, pp. 18 to 24 digitalcommons.usf.edu
    2. Benny Morris and Dror Ze'evi, The Thirty-Year Genocide: Turkey's Destruction of Its Christian Minorities, 1894 to 1924 (Harvard University Press, 2019) hup.harvard.edu
    3. Erik Sjöberg, The Making of the Greek Genocide: Contested Memories of the Ottoman Greek Catastrophe (Berghahn Books, 2016) degruyterbrill.com
    4. Ministry of Foreign Affairs of Greece, 'Greeks of Minor Asia and Pontus' mfa.gr
    5. Hellenic Parliament, bill submitted by eleven members on 20 May 2025, citing Law 2193/1994, ΦΕΚ Α΄ 32/11.3.1994, Article 1 hellenicparliament.gr
    6. Ministry of Foreign Affairs of Greece, address by Alternate Foreign Minister M. Xenogiannakopoulou to the Hellenic Parliament, 19 May 2011 mfa.gr
    7. Ministry of Foreign Affairs of Greece, speech by Deputy Foreign Minister Amanatidis at a special session of the Hellenic Parliament, 19 May 2016 mfa.gr
    8. Cyprus News Agency, 'Cyprus parliament formally recognises May 19 as Pontic genocide remembrance day', 19 June 2025 cna.org.cy
    9. Sveriges riksdag, motion 2019/20:229, which records the Riksdag decision of 11 March 2010 on the genocide of Armenians, Assyrians, Syriacs, Chaldeans and Pontic Greeks riksdagen.se
    10. Armenpress, 'Armenia's Parliament unanimously adopts Greek and Assyrian genocide recognition statement', 24 March 2015 armenpress.am
    11. International Association of Genocide Scholars, resolution on the genocides of Armenians, Assyrians and Pontian and Anatolian Greeks, 2007 (copy hosted by AGA) aga-online.org
    12. Ministry of Foreign Affairs of Türkiye, press statement no. 80, 23 May 2007, on the events organised for the so called Pontian Greek genocide mfa.gov.tr
    13. Ministry of Foreign Affairs of Türkiye, statement no. 95, 19 May 2026, on events held and statements made in Greece on 19 May 2026 eu-pr.mfa.gov.tr

11. 1916

    Ελληνικά με τουρκική γραμματική

    Το 1916 οι εκδόσεις Cambridge University Press κυκλοφόρησαν το «Modern Greek in Asia Minor» του R. M. Dawkins, μια μελέτη για τις ελληνικές διαλέκτους της Σίλλης, της Καππαδοκίας και των Φαράσων. Το βιβλίο κατέγραψε μια ελληνική που, ύστερα από αιώνες διγλωσσίας, είχε απορροφήσει από τα τουρκικά φθόγγους, καταλήξεις και σειρά των λέξεων, κάτι που ο Kappler ονομάζει παγωμένη κατάσταση γλωσσικής μείξης. Από τη δεκαετία του 1960 τα καππαδοκικά θεωρούνταν νεκρά, ώσπου το 2005 ο Mark Janse του Πανεπιστημίου της Γάνδης και ο Δημήτρης Παπαζαχαρίου του Πανεπιστημίου Πατρών εντόπισαν ομιλητές που τα μιλούσαν με ευχέρεια στην κεντρική και τη βόρεια Ελλάδα.

    1. R. M. Dawkins, Modern Greek in Asia Minor: A Study of the Dialects of Sílli, Cappadocia and Phárasa (Cambridge University Press, 1916) archive.apan.gr
    2. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, pp. 104 to 108 iris.unive.it
    3. Freie Universität Berlin, lecture announcement: Mark Janse (Ghent University), 'Dead or Alive? The Resurrection of Cappadocian (Asia Minor Greek)', 29 April 2010 geisteswissenschaften.fu-berlin.de

12. 1919 ως 1922

    Πόλεμος στη Μικρά Ασία

    Στις 15 Μαΐου 1919 ελληνικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν στη Σμύρνη, και εκείνη και την επόμενη ημέρα εκατοντάδες Τούρκοι, ανάμεσά τους άοπλοι αιχμάλωτοι, σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν· η Διασυμμαχική Εξεταστική Επιτροπή θεώρησε υπεύθυνη την ελληνική στρατιωτική διοίκηση, και στο Αϊδίνι τον Ιούνιο διαπίστωσε φόνους και από τις δύο πλευρές, με τουρκικές ένοπλες ομάδες να καίνε την ελληνική συνοικία. Το 1921 συμμαχικοί αξιωματικοί διαπίστωσαν ότι ελληνικές και αρμενικές ένοπλες ομάδες, που δρούσαν με ελληνικές οδηγίες και κάποιες φορές με τη βοήθεια τακτικών ελληνικών στρατευμάτων, κατέστρεφαν τουρκικά χωριά γύρω από τη Γιάλοβα και το Γκεμλίκ, όπως ανέφερε και ο Arnold Toynbee, ενώ μια επιτροπή στο Ισμίτ (Νικομήδεια) κατέγραψε εκεί εγκλήματα και των δύο πλευρών, με σοβαρότερα εκείνα των τουρκικών ένοπλων ομάδων. Το 1922, καθώς υποχωρούσε προς τα παράλια, ο ελληνικός στρατός έκαψε πόλεις και χωριά στο πέρασμά του.

    1. Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, The Paris Peace Conference, 1919, vol. IX, notes of a meeting of the Heads of Delegations, Paris, 8 November 1919, Appendix A: report of the Inter-Allied Commission of Inquiry on the Greek occupation of Smyrna history.state.gov
    2. Reports on Atrocities in the Districts of Yalova and Guemlek and in the Ismid Peninsula, Turkey No. 1 (1921), Cmd. 1478 (His Majesty's Stationery Office, 1921) gutenberg.org
    3. Arnold J. Toynbee, The Western Question in Greece and Turkey: A Study in the Contact of Civilisations (Constable, 1922), sections 'Yalova' and 'The Area of the Organised Atrocities', pp. 299 to 319 iris.unina.it
    4. Elçin Macar, 'Greco-Turkish War 1919 to 1922', 1914-1918-online: International Encyclopedia of the First World War (Freie Universität Berlin, 2020) encyclopedia.1914-1918-online.net

13. 1922

    Η μουσική που έφεραν οι πρόσφυγες

    Στις 9 Σεπτεμβρίου 1922 τουρκικές δυνάμεις μπήκαν στη Σμύρνη (İzmir), και από τις 13 Σεπτεμβρίου πυρκαγιά κατέστρεψε μεγάλο μέρος της πόλης. Περισσότεροι από ένα εκατομμύριο ορθόδοξοι πρόσφυγες έφτασαν στην Ελλάδα. Έφεραν το καφέ αμάν και τους αμανέδες του, που ηχογραφήθηκαν μαζικά στην Αθήνα στα τέλη της δεκαετίας του 1920, και μαζί τους πέρασαν στα ελληνικά πολλές τουρκικές λέξεις, κυρίως μέσα από το ρεμπέτικο.

    ΛΕΞΕΙΣ ΑΠΟ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ

    αμάν amanκανονάκι kanunντέρτι dert

    1. Torsten Janson, Biray Kolluoğlu and Ege Mehmet Akman, 'Stirring up the Ashes: Exhibiting the Great Fire of Smyrna in the Context of Turkish Politics of Memory', in E. Themopoulou and H. Georgelin (eds), From Smyrna to Izmir (National and Kapodistrian University of Athens Press, 2025), pp. 417 to 447 lucris.lub.lu.se
    2. Biray Kolluoğlu Kırlı, 'Forgetting the Smyrna Fire', History Workshop Journal 60 (2005), pp. 25 to 44 daily.jstor.org
    3. Elçin Macar, 'Greco-Turkish War 1919 to 1922', 1914-1918-online: International Encyclopedia of the First World War (Freie Universität Berlin, 2020) encyclopedia.1914-1918-online.net
    4. Renée Hirschon (ed.), Crossing the Aegean: An Appraisal of the 1923 Compulsory Population Exchange between Greece and Turkey (Berghahn Books, 2003) berghahnbooks.com
    5. Gail Holst-Warhaft, 'Amanes: The Legacy of the Oriental Mother', Music & Anthropology 5 (2000), section 2 www2.umbc.edu
    6. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, pp. 121 to 122 iris.unive.it

14. 1923

    Η ανταλλαγή πληθυσμών

    Η σύμβαση που υπογράφηκε στη Λωζάνη στις 30 Ιανουαρίου 1923 έκανε την ανταλλαγή υποχρεωτική για τους Τούρκους υπηκόους ελληνορθόδοξου θρησκεύματος και τους Έλληνες υπηκόους μουσουλμανικού θρησκεύματος, περίπου 1,2 εκατομμύρια και 400.000 ανθρώπους κατά τις συνήθεις εκτιμήσεις. Κριτήριο ήταν η θρησκεία, όχι η γλώσσα. Οι τουρκόφωνοι ορθόδοξοι Καραμανλήδες μετακινήθηκαν στην Ελλάδα, όπου καραμανλίδικα βιβλία και εφημερίδες τυπώνονταν ακόμη και στη δεκαετία του 1920. Ελληνόφωνοι μουσουλμάνοι από την Κρήτη εγκαταστάθηκαν γύρω από το Αϊβαλί και τη Σμύρνη, όπου, όπως καταγράφει ο Kappler, τα ελληνικά τους επιβιώνουν, αν και κοντεύουν να σβήσουν.

    ΛΕΞΕΙΣ ΑΠΟ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ

    αρκαντάσης arkadaşκαρντάσης kardeş

    1. Convention Concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations, Lausanne, 30 January 1923, Articles 1 and 2 (text hosted by the Ministry of Foreign Affairs of Türkiye) mfa.gov.tr
    2. Erciyes University, Lozan Mübadilleri Projesi, 'Population Exchange' lozanmubadilleriprojesi.erciyes.edu.tr
    3. Bruce Clark, Twice a Stranger: The Mass Expulsions That Forged Modern Greece and Turkey (Harvard University Press, 2006) publishersweekly.com
    4. Renée Hirschon (ed.), Crossing the Aegean: An Appraisal of the 1923 Compulsory Population Exchange between Greece and Turkey (Berghahn Books, 2003) berghahnbooks.com
    5. Matthias Kappler, 'Karamanlidika', Encyclopedia of Greek Language and Linguistics Online (Brill) iris.unive.it
    6. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, p. 124 iris.unive.it

15. 1923 ως σήμερα

    Όσοι έμειναν

    Το άρθρο 2 της σύμβασης εξαίρεσε τους Έλληνες κατοίκους της Κωνσταντινούπολης που ήταν εγκατεστημένοι εκεί πριν από τις 30 Οκτωβρίου 1918 και τους μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης, ενώ η Συνθήκη της Λωζάνης παραχώρησε στην Ίμβρο (Gökçeada) και την Τένεδο (Bozcaada) τοπική αυτοδιοίκηση. Οι Ρωμιοί της Κωνσταντινούπολης, που λιγόστεψαν πολύ εξαιτίας της μετανάστευσης, αριθμούν λίγες χιλιάδες κατά τις περισσότερες εκτιμήσεις. Η μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης, περίπου 100.000 άνθρωποι τουρκικής, πομακικής και ρομά καταγωγής, εκπαιδεύεται κυρίως στα τουρκικά, και τα περισσότερα μέλη της μιλούν και ελληνικά.

    1. Convention Concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations, Lausanne, 30 January 1923, Articles 1 and 2 (text hosted by the Ministry of Foreign Affairs of Türkiye) mfa.gov.tr
    2. Treaty of Peace, Lausanne, 24 July 1923, Part I, Articles 14 and 37 to 45 (text hosted by the Ministry of Foreign Affairs of Türkiye) mfa.gov.tr
    3. Encyclopaedia Britannica, 'Treaty of Lausanne' britannica.com
    4. Minority Rights Group International, World Directory of Minorities and Indigenous Peoples, 'Türkiye: Rum Orthodox Christians' (updated 2018) minorityrights.org
    5. Minority Rights Group International, World Directory of Minorities and Indigenous Peoples, 'Greece: Turks and Pomaks' (updated 2018) minorityrights.org

16. 1942 ως 1998

    Μειονότητες υπό πίεση

    Το 1942 ο Φόρος Περιουσίας (Varlık Vergisi) της Τουρκίας επιβλήθηκε στους χριστιανούς και τους Εβραίους πολίτες σε πολύ υψηλότερα ποσά απ' ό,τι στους μουσουλμάνους, και όσοι δεν μπορούσαν να πληρώσουν είδαν την περιουσία τους να κατάσχεται, ενώ κάποιοι στάλθηκαν σε στρατόπεδα εργασίας. Στις 6 και 7 Σεπτεμβρίου 1955, στα Σεπτεμβριανά, οργανωμένος όχλος στην Κωνσταντινούπολη επιτέθηκε σε ελληνικά σπίτια, καταστήματα, εκκλησίες και σχολεία. Το 1964 η Τουρκία απέλασε χιλιάδες Έλληνες υπηκόους· πολλοί Ρωμιοί της Κωνσταντινούπολης με τουρκική ιθαγένεια έφυγαν μαζί τους. Στην Ελλάδα, το άρθρο 19 του Κώδικα Ελληνικής Ιθαγένειας επέτρεπε στο κράτος να αφαιρεί την ιθαγένεια από όσους δεν ήταν ελληνικής εθνοτικής καταγωγής και έφευγαν από τη χώρα· περίπου 60.000 άνθρωποι, οι περισσότεροι τουρκικής καταγωγής, την έχασαν ως την κατάργησή του το 1998.

    1. Seven Ağır and Cihan Artunç, 'Political Economy, Firm Survival and Entrepreneurship in Turkey: The Case of the Wealth Tax (1942)', ERC Working Papers in Economics 17/07 (Economic Research Center, Middle East Technical University, 2017) erc.metu.edu.tr
    2. Dilek Güven, Εθνικισμός, κοινωνικές μεταβολές και μειονότητες. Τα επεισόδια εναντίον των μη Μουσουλμάνων της Τουρκίας (6/7 Σεπτεμβρίου 1955), trans. Sofia Avgerinou (Estia, 2006) archive.apan.gr
    3. Helsinki Watch, Denying Human Rights and Ethnic Identity: The Greeks of Turkey (Human Rights Watch, March 1992), pp. 8 to 12 hrw.org
    4. Human Rights Watch, Greece: The Turks of Western Thrace, vol. 11, no. 1 (D) (January 1999), summary hrw.org
    5. Human Rights Watch, Greece: The Turks of Western Thrace (January 1999), 'Positive Steps by the Greek State' hrw.org
    6. Human Rights Watch, Greece: The Turks of Western Thrace (January 1999), 'Continuing Violations', on Article 19 hrw.org

17. 1960

    Κύπρος: δύο επίσημες γλώσσες

    Τουρκικές λέξεις εμφανίζονται σε κυπριακά ελληνικά κείμενα από τα τέλη του 16ου αιώνα, ανάμεσά τους οι kayık (βάρκα), haraç (φόρος) και rüşvet (δωροδοκία). Το Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας του 1960 ορίζει ως επίσημες γλώσσες την ελληνική και την τουρκική, και τον 20ό αιώνα η ελληνική, η κύρια γλώσσα της καθημερινής ζωής στο νησί, διαμόρφωσε τη σύνταξη της κυπριακής τουρκικής.

    ΛΕΞΕΙΣ ΑΠΟ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ

    καΐκι kayıkχαράτσι haraçρουσφέτι rüşvet

    1. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, pp. 113 to 116 and 123 iris.unive.it
    2. Constitution of the Republic of Cyprus (1960), Article 3(1), Constitute Project constituteproject.org
    3. Stavroula Varella, Language Contact and the Lexicon in the History of Cypriot Greek (Peter Lang, 2006) peterlang.com

18. 1963 ως 1974

    Η διαίρεση της Κύπρου

    Τον Δεκέμβριο του 1963 ξέσπασαν διακοινοτικές συγκρούσεις, που συχνά αποκαλούνται «Ματωμένα Χριστούγεννα»· οι Τουρκοκύπριοι είχαν τις περισσότερες απώλειες, και πολλοί μετακινήθηκαν σε θύλακες. Στις 15 Ιουλίου 1974 η Εθνική Φρουρά και η ΕΟΚΑ Β΄, με εντολή της χούντας της Αθήνας, ανέτρεψαν τον πρόεδρο Μακάριο, και στις 20 Ιουλίου η Τουρκία αποβίβασε στρατεύματα· μετά από δεύτερη επίθεση τον Αύγουστο, τουρκικές δυνάμεις έλεγχαν περίπου το 37% του νησιού, όπως και σήμερα. Οι Ελληνοκύπριοι του βορρά και οι Τουρκοκύπριοι του νότου έχασαν τα σπίτια τους. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων κρίνει ότι η Τουρκία ασκεί συνολικό αποτελεσματικό έλεγχο στα βόρεια του νησιού, που ευρέως αποκαλούνται κατεχόμενα, και τη θεωρεί υπεύθυνη για τις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων εκεί· η Τουρκία ονομάζει την απόβαση ειρηνευτική επιχείρηση.

    1. Rebecca Bryant, Displacement in Cyprus: Consequences of Civil and Military Strife, Report 2, Life Stories: Turkish Cypriot Community (PRIO Cyprus Centre, 2012), p. 7 prio-cyprus-displacement.net
    2. United Nations, Report by the Secretary-General on the United Nations Operation in Cyprus, S/5950, 10 September 1964 securitycouncilreport.org
    3. Open University of Cyprus, 'Inter-communal conflicts 1963 to 64', public art project publicart.ouc.ac.cy
    4. Nikolaos Prakas, 'A newly formed Cyprus republic in tatters', Cyprus Mail, 17 December 2023 cyprus-mail.com
    5. Library of Congress, Federal Research Division, Cyprus: A Country Study, 'The Greek Coup and the Turkish Invasion' (text hosted by countrystudies.us) countrystudies.us
    6. Encyclopaedia Britannica, 'Makarios III' britannica.com
    7. Ayla Gürel, in N. Trimikliniotis and B. Sojka (eds), Envisioning a Future: Towards a Property Settlement in Cyprus, Displacement in Cyprus, Report 7 (PRIO, 2012), p. 13 dealingwiththepast.org
    8. European Court of Human Rights, Loizidou v. Turkey (merits), Grand Chamber, 18 December 1996, paras 52 to 57 (summary by the Center for Inter-legality Research, Sant'Anna School of Advanced Studies) cir.santannapisa.it
    9. European Court of Human Rights, Cyprus v. Turkey, Grand Chamber, 10 May 2001, application no. 25781/94 (excerpts in the ICRC casebook How Does Law Protect in War?) casebook.icrc.org
    10. Encyclopaedia Britannica, 'Cyprus: Efforts toward reunification' britannica.com
    11. Ministry of Foreign Affairs of Türkiye, statement no. 142, 20 July 2024, on the 50th anniversary of 20 July oecd-dt.mfa.gov.tr
    12. Presidency of the Republic of Türkiye, Directorate of Communications, Center for Combating Disinformation, statement on claims that Türkiye is an occupying power in Cyprus, 20 July 2026 iletisim.gov.tr

19. 1979 ως 1997

    Συγγραφείς και μουσικοί για τη φιλία

    Το Βραβείο Ειρήνης και Φιλίας Abdi İpekçi, που θεσπίστηκε το 1979 και πήρε το όνομα ενός Τούρκου δημοσιογράφου που είχε ταχθεί υπέρ της ελληνοτουρκικής συνεργασίας, απονεμόταν κάθε δύο χρόνια σε ρεπορτάζ, ποίηση, πεζογραφία, ζωγραφική και μουσική που προωθούσαν τη συμφιλίωση Ελλήνων και Τούρκων. Το 1986 ο συνθέτης Μίκης Θεοδωράκης επισκέφθηκε για πρώτη φορά την Κωνσταντινούπολη και, μαζί με τον μουσικό Zülfü Livaneli, ίδρυσε έναν σύλλογο τουρκοελληνικής φιλίας. Το 1987 ο Θεοδωράκης έδωσε συναυλίες για την ειρήνη στην Κωνσταντινούπολη και την Αθήνα, και ο ίδιος και ο Livaneli συνέχισαν να εμφανίζονται μαζί ως το 1997.

    1. John Shutt, 'One Greek's quest for Aegean amity', The Christian Science Monitor, 20 August 1987 csmonitor.com
    2. Ayşegül Özbek, 'Composer Mikis Theodorakis dies at 96: "I have lost a great friend in life and arts"', bianet, 2 September 2021 bianet.org
    3. Francesco Martinelli, 'Zülfü Livaneli: "Art reaches the masses flowing like an underground river"', Songlines, 14 November 2022 songlines.co.uk

20. 1999

    Βοήθεια από τις δύο πλευρές του Αιγαίου

    Στις 17 Αυγούστου 1999 ένας σεισμός κοντά στο Ισμίτ (Νικομήδεια) στοίχισε τη ζωή σε περισσότερους από 17.000 ανθρώπους στη βορειοδυτική Τουρκία. Η Ελλάδα έστειλε σωστικά συνεργεία με σκύλους ανίχνευσης, ανάμεσά τους και την ΕΜΑΚ, και πολίτες στην Ελλάδα συγκέντρωσαν χρήματα και πρόσφεραν τρόφιμα. Στις 7 Σεπτεμβρίου ένας σεισμός κοντά στην Αθήνα σκότωσε 143 ανθρώπους, και η τουρκική ομάδα AKUT ήρθε να βοηθήσει, στην πρώτη της αποστολή στο εξωτερικό. Αυτή η αλληλοβοήθεια, που συχνά αποκαλείται διπλωματία των σεισμών, ήρθε τη στιγμή που οι υπουργοί Εξωτερικών Γιώργος Παπανδρέου και İsmail Cem βρίσκονταν ήδη σε συνομιλίες· ο Cem έγραψε αργότερα ότι αυτή η αλληλεγγύη επιτάχυνε την προσέγγιση.

    1. Encyclopaedia Britannica, 'Izmit earthquake of 1999' britannica.com
    2. Cihan Dizdaroğlu, Turkish-Greek Relations: Foreign Policy in a Securitisation Framework (Edinburgh University Press, 2023), chapter 5, 'The Root Causes of Rapprochement' cambridge.org
    3. Renato Vidrih, 'The 7 September 1999 Earthquake in Athens', Ujma 14 and 15 (2001), pp. 197 to 201 ojs-gr.zrc-sazu.si
    4. Ilan Kelman, 'Opinion: Turkey-Syria earthquake: how disaster diplomacy can bring warring countries together', UCL News, 7 February 2023 ucl.ac.uk
    5. Nüve Yazgan, 'Rethinking the 1999 Turkish-Greek rapprochement: the leadership, earthquake and civil society triad', Uluslararası Hukuk ve Politika 11.43 (2015), pp. 93 to 129, pp. 105 to 113 and 119 repository.bilkent.edu.tr
    6. James Ker-Lindsay, 'Greek-Turkish rapprochement: the impact of "disaster diplomacy"?', Cambridge Review of International Affairs 14.1 (2000), pp. 215 to 232 researchonline.lse.ac.uk

21. 2003

    Περνώντας την Πράσινη Γραμμή

    Για σχεδόν τρεις δεκαετίες οι περισσότεροι Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι έζησαν χωριστά, στις δύο πλευρές μιας νεκρής ζώνης του ΟΗΕ, και το 1983 το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ χαρακτήρισε νομικά άκυρη την ανακήρυξη κράτους στα βόρεια και κάλεσε όλα τα κράτη να αναγνωρίζουν μόνο την Κυπριακή Δημοκρατία. Τον Απρίλιο του 2003 άνοιξαν σημεία διέλευσης, και οι Κύπριοι μπορούσαν ξανά να διασχίζουν το νησί με σχετική ελευθερία. Από το 2006 Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι επιστήμονες της Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων εργάζονται μαζί για να εντοπίσουν και να ταυτοποιήσουν τους 2.002 ανθρώπους και των δύο κοινοτήτων που αγνοούνται από το 1963 και 1964 και από το 1974.

    1. United Nations Peacekeeping Force in Cyprus (UNFICYP), 'About the buffer zone' unficyp.unmissions.org
    2. Encyclopaedia Britannica, 'Cyprus: Efforts toward reunification' britannica.com
    3. United Nations Security Council, Resolution 541 (1983), 18 November 1983, paras 2 and 7 (text hosted by Refworld, UNHCR) refworld.org
    4. Committee on Missing Persons in Cyprus, 'Who We Are' cmp-cyprus.org
    5. Sigmalive, '1,700 exhumations by Committee on Missing Persons since 2006', 8 April 2025 en.sigmalive.com
    6. Cyprus Mail, 'Guterres praises efforts of missing persons committee', 29 July 2026 cyprus-mail.com

22. 2005

    Η τηλεόραση περνά το Αιγαίο

    Το καλοκαίρι του 2005 το ελληνικό κανάλι MEGA πρόβαλε την τουρκική σειρά «Yabancı Damat» με τον τίτλο «Τα σύνορα της αγάπης», και έγινε η επιτυχία της σεζόν. Ελληνικές εφημερίδες δημοσίευσαν καταλόγους με τουρκικές λέξεις που χρησιμοποιούνται στα ελληνικά και ελληνικές λέξεις που χρησιμοποιούνται στα τουρκικά, οι τηλεθεατές πρόσεξαν κοινές χειρονομίες και οικογενειακές συνήθειες, και σύμφωνα με δημοσιεύματα οι πωλήσεις τουρκικού μπακλαβά ανέβηκαν. «Τα σύνορα της αγάπης» άνοιξαν την ελληνική αγορά στις τουρκικές σειρές· αργότερα το «Binbir Gece» σημείωσε μερίδιο 29,6% στη ζώνη υψηλής τηλεθέασης τις καθημερινές.

    ΛΕΞΕΙΣ ΑΠΟ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ

    σύνορο sınırμπακλαβάς baklava

    1. Penelope Papailias, 'TV Across the Aegean: The Greek Love Affair with a Turkish Serial' (2005), Modern Greek Program, University of Michigan prod.lsa.umich.edu
    2. Eleni Pothou, 'Why so Successful? An Audience Research on the Turkish TV Series in Greece', VIEW Journal of European Television History and Culture 9.17 (2020), pp. 62 to 78 viewjournal.eu

23. Σήμερα

    Ρωμαίικα στη Μαύρη Θάλασσα

    Η Τραπεζούντα (Trabzon) κατελήφθη από τους Οθωμανούς το 1461, και με τον καιρό η πόλη απέκτησε μουσουλμανική πλειονότητα. Στις κοιλάδες της ενδοχώρας, στις περιοχές Of, Çaykara και Tonya, μουσουλμανικές κοινότητες συνέχισαν να μιλούν τα ρωμαίικα, μια ποικιλία της ελληνικής, και ως μουσουλμάνοι παρέμειναν εκεί το 1923. Η Ιωάννα Σιταρίδου του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ έχει δείξει ότι τα ρωμαίικα διατηρούν το απαρέμφατο της αρχαίας ελληνικής, που χάθηκε σε όλες τις άλλες ελληνικές διαλέκτους, και υποστηρίζει ότι προέρχονται από την ελληνιστική και όχι από τη μεσαιωνική ελληνική. Οι φυσικοί ομιλητές που απομένουν είναι γύρω στις δύο χιλιάδες.

    ΛΕΞΕΙΣ ΑΠΟ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ

    φουντούκι fındıkκεμεντζές kemençe

    1. University of Cambridge, 'Last chance to record archaic Greek language heading for extinction', 3 April 2024 cam.ac.uk
    2. University of Cambridge, 'Against all odds: archaic Greek in a modern world', 1 July 2010 cam.ac.uk
    3. Ioanna Sitaridou, 'The Romeyka Infinitive: Continuity, Contact and Change in the Hellenic Varieties of Pontus', Diachronica 31.1 (2014), pp. 23 to 73 lwc1.benjamins.com
    4. Matthias Kappler, 'A Tale of Two Languages: Tracing the History of Turkish and Greek Language Contacts', Türk Dilleri Araştırmaları 21.1 (2011), pp. 95 to 130, p. 124 iris.unive.it