ΣΧΕΤΙΚΑ
ΠΩΣ ΞΕΚΙΝΗΣΕ
ΟΛΑ ΞΕΚΙΝΗΣΑΝ ΜΕ ΕΝΑ ΤΟΠΙ
Αυτό το τεφτέρι ξεκίνησε στο πάτωμα ενός σαλονιού στην Αυστραλία, με ένα τόπι.
Ο Κουζέι είναι ο γιος της καλύτερής μου φίλης, που είναι Τουρκάλα, και είμαστε από τα ίδια μέρη, από τον Πόντο. Όταν πρωτοπαίξαμε μαζί δεν μιλούσε ακόμα αγγλικά, κι εγώ μιλάω ελληνικά. Στα χαρτιά δεν είχαμε καμία κοινή γλώσσα.
Μου κύλησε το τόπι και είπε top. Του το ξανακύλησα και είπα τόπι. Με κοίταξε σαν να είχα επιτέλους πει κάτι λογικό.
Και συνέχισε έτσι. Του έφυγε το παπούτσι: pabuç για εκείνον, παπούτσι για μένα. Κάποιος έκοψε καρπούζι, karpuz και καρπούζι, και θέλαμε και οι δύο. Όταν έπεσε ένα κομμάτι στο πάτωμα, είπαμε την ίδια λέξη την ίδια στιγμή: αμάν. Όταν ήθελε τον πατέρα του φώναζε baba, σχεδόν όπως ένα ελληνόπουλο φωνάζει μπαμπά.
Οι δύο χώρες μας έχουν μακριά ιστορία από πολέμους, ανταλλαγές πληθυσμών και καβγάδες. Ο Κουζέι δεν ήξερε τίποτα απ’ αυτά. Ήξερε μόνο ότι τον καταλάβαινα.
Άρχισα να σημειώνω τις λέξεις και μετά να τις ελέγχω. Αυτή είναι εκείνη η λίστα, μεγαλωμένη: οι λέξεις που δάνεισαν η μία στην άλλη τα ελληνικά και τα τουρκικά, γραμμένες σε ένα βιβλίο, όπως το μπακάλικο κρατούσε το τεφτέρι. Κανείς δεν κρατάει λογαριασμό. Ο Κουζέι σίγουρα όχι.
Κυριάκος Γκολντ, επιμελητής
ΤΟ ΤΕΦΤΕΡΙ ΣΕ ΑΡΙΘΜΟΥΣ
430
λέξεις στο τεφτέρι
281
πέρασαν από τα τουρκικά στα ελληνικά
102
πέρασαν από τα ελληνικά στα τουρκικά
15
έκαναν το ταξίδι πήγαινε έλα
32
ήρθαν και στις δύο από τρίτη γλώσσα
238
είναι εξοφλημένες, ελεγμένες και από τις δύο πλευρές
192
είναι βερεσέ, περιμένουν τον δεύτερο έλεγχο
ΤΙ ΕΙΝΑΙ
Τα ελληνικά και τα τουρκικά δανείζουν λέξεις το ένα στο άλλο εδώ και αιώνες, στην κουζίνα, στην αγορά, στο λιμάνι και στο καφενείο. Το Defter ή Tefteri καταγράφει αυτές τις λέξεις σε ένα τεφτέρι, στα ελληνικά, στα τουρκικά και στα αγγλικά.
Το όνομα είναι η ιδέα. Η αρχαία ελληνική διφθέρα, κατεργασμένο δέρμα για γραφή, πέρασε μέσα από τα αραμαϊκά, τα περσικά και τα αραβικά στα τουρκικά ως defter και γύρισε στα ελληνικά ως τεφτέρι. Ο μπακάλης και ο bakkal κρατούσαν από ένα, για να γράφουν τι χρωστούσε κάθε οικογένεια.
Κάθε λήμμα δείχνει ποιος δάνεισε τη λέξη και ποιος τη δανείστηκε, από πού ξεκίνησε, πώς άλλαξε η σημασία της και με ποιες πηγές ελέγχθηκε. Το μπλε μελάνι είναι τα ελληνικά, το κόκκινο τα τουρκικά.
ΜΕΘΟΔΟΣ
Οι ετυμολογίες ελέγχονται με τα λεξικά και τις μελέτες που αναφέρονται. Ένα λήμμα σφραγίζεται ως εξοφλημένο μόνο όταν έχουν ελεγχθεί και η ελληνική και η τουρκική πλευρά. Η έρευνα για το τεφτέρι συγκεντρώθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και ελέγχθηκε από τους επιμελητές.
ΠΩΣ ΝΑ ΠΑΡΑΠΕΜΨΕΤΕ ΣΤΟ ΤΕΦΤΕΡΙ
Gold, K. (ed.) (2026) Defter ή Tefteri: ένα τεφτέρι κοινών ελληνικών και τουρκικών λέξεων. https://defteritefteri.com/el/. Πρόσβαση [ημέρα μήνας έτος].